ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ /

Sacred Olives 

Της Άννας Παγκάλου

Οι ΜΟΡΙΑΙ ΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives προέκυψε από μια δημιουργική συνεργασία διάρκειας ενός χρόνου ανάμεσα στην sound artist Άννα Παγκάλου, που ζει στην Αθήνα, και την επιμελήτρια του Cities of Glass, Meg Shiffler.

Μέσα από έρευνα και διάλογο, οι δύο καλλιτέχνιδες διαμόρφωσαν ένα έργο που ξεδιπλώνεται στον ενδιάμεσο χώρο ανάμεσα στον μύθο, την ιστορία και τη σύγχρονη αστική ζωή. Το έργο είναι θεμελιωμένο στη σχέση της Άννας με την πόλη της: έναν τόπο όπου γεννήθηκε και τον οποίο έχει αφήσει και σε αυτόν έχει επιστρέψει πολλές φορές, συναντώντας τον πάντα με τη διπλή οπτική της κατοίκου και της επισκέπτριας.

Γνωστή στην Ελλάδα ως κλασσική τραγουδίστρια που στράφηκε στην πειραματική τέχνη του ήχου, η Παγκάλου προσέγγισε αυτό το έργο εστιάζοντας στη διαρκή της αναζήτηση γύρω από τη συμβιωτική σχέση ανάμεσα στην αναπνοή και την οργανική ζωή σε όλες τις μορφές της. Για το Cities of Glass, η Άννα επέλεξε να επικεντρώσει το έργο της στις ελιές που πλαισιώνουν εξωτερικά το Πάρκο της Ακαδημίας του Πλάτωνα, το οποίο βρίσκεται σε μια ζωντανή, ημι- βιομηχανική γειτονιά έξω από τη ροή των κεντρικών τουριστικών αξιοθέατων της Αθήνας. Υπάρχοντας σε ένα είδος γεωγραφικού μεταιχμίου ανάμεσα στο πάρκο και τους γύρω δρόμους, οι ελιές της Άννας είναι απόγονοι του πιο ιερού και αρχαίου ελαιώνα της Αθήνας. Μάρτυρες χιλιετιών ιστορίας, στέκουν στο περιθώριο μιας διαρκούς αστικής μεταμόρφωσης.

Οι ελιές, ριζωμένες σε εννέα διαφορετικές τοποθεσίες, είναι ταυτόχρονα θέμα και συνεργάτες της Άννας. Εστιάζοντας εννοιολογικά στη σιωπηλή αντανάκλαση ανάμεσα στο ανθρώπινο τραχειοβρογχικό δέντρο και τη διακλαδισμένη δομή της ελιάς, η εκπνοή του ενός γίνεται η ζωτική εισπνοή του άλλου. Για να τραβήξει την προσοχή σε αυτά τα συχνά παραγκωνισμένα δέντρα, τμήματα του φλοιού στολίζονται με λεπτεπίλεπτο χάλκινο φύλλο, με μια τεχνική που συνδέεται με τη βυζαντινή αγιογραφία, μεταμορφώνοντας τα δέντρα σε διακριτικές εικόνες που πιάνουν το φως και το βλέμμα των περαστικών. Ο χαλκός —υλικό κεντρικό για την Ελλάδα της Εποχής του Χαλκού στην κατασκευή εργαλείων και όπλων— θα οξειδωθεί σταδιακά και θα απορροφηθεί από τον φλοιό με τον καιρό.

Αυτή η διακριτική παρέμβαση συνοδεύεται από μια ηχητική σύνθεση για κάθε τοποθεσία, που συνυφαίνει ηχογραφήσεις πεδίου από το γύρω ηχοτοπίο —το θρόισμα των κλαδιών της ελιάς, τους αστικούς ήχους του περιβάλλοντος— με τον ήχο της φωνής της Άννας. Τα γλυπτικά και ηχητικά στοιχεία του ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives προσκαλούν το κοινό να ακούσει, να εξερευνήσει και να παραμείνει επιτόπου ή διαδικτυακά —να συναντήσει την Αθήνα ως μια πόλη από θραύσματα, ψιθύρους και μικρά ιερά σημεία που κρύβονται σε κοινή θέα.

Το Πάρκο της Ακαδημίας του Πλάτωνα και η περιοχή του Κολωνού στην Αθήνα

Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, η θεά Αθηνά χάρισε στους Αθηναίους μια ιερή καρποφόρα ελιά ως ευχαριστία που ονόμασαν την πόλη προς τιμήν της. Όλες οι καρποφόρες ελιές της Αθήνας πιστεύεται πως κατάγονται από αυτό το αρχικό δέντρο, καθιστώντας την ελιά τόσο το ιερό σύμβολο της πόλης όσο και βασική πηγή του πλούτου και της επιρροής της στον αρχαίο κόσμο.

Το Πάρκο της Ακαδημίας του Πλάτωνα, στην περιοχή του Κολωνού στην Αθήνα, καταλαμβάνει τον χώρο όπου ο φιλόσοφος ίδρυσε την Ακαδημία του το 388 π.Χ., ίδρυμα ανώτατης εκπαίδευσης που θεωρείται συχνά το πρώτο στον δυτικό κόσμο. Πολύ πριν από τον Πλάτωνα, ο χώρος φιλοξενούσε έναν ελαιώνα αποτελούμενο από παραφυάδες του αρχικού ιερού δέντρου της Αθηνάς. Δώδεκα από αυτά τα δέντρα, γνωστά ως ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ, «ιερές ελιές», προστατεύονταν από τον αθηναϊκό νόμο, με ποινή θανάτου για όποιον τις έβλαπτε. Η τελευταία αναγνωρίσιμη ιερή ελιά της αρχαίας Αθήνας καταστράφηκε σε τροχαίο ατύχημα το 1976 και υπολογίζεται ότι ήταν 2.500 ετών. Σήμερα, ως πράσινος χώρος της γειτονιάς, το πάρκο χρησιμοποιείται καθημερινά από τους κατοίκους της περιοχής. Αρχαία ερείπια της Ακαδημίας του Πλάτωνα βρίσκονται δίπλα σε μονοπάτια όπου συγκεντρώνονται οικογένειες, ενώ ελιές, πλατάνια και λεύκες πλαισιώνουν έναν χώρο όπου ο μύθος, η μνήμη και η σύγχρονη ζωή συνυπάρχουν και σιωπηλά συγκρούονται.

Οι γειτονιές γύρω από το πάρκο αντικατοπτρίζουν την πολυπλοκότητα της σύγχρονης Αθήνας. Η περιοχή, κάποτε έντονα βιομηχανική, είναι σήμερα μια ζωντανή, πολυπολιτισμική κοινότητα που περιλαμβάνει οικισμούς ρομά, μεταναστευτικούς πληθυσμούς, εργατικές οικογένειες και νεότερους κατοίκους που έλκονται από το χαμηλότερο κόστος ζωής. Καφετέριες και οικογενειακές ταβέρνες ευδοκιμούν δίπλα σε επιχειρήσεις που απαιτούν μεγαλύτερους χώρους, όπως αποθήκες και εταιρείες σχετικές με τις κατασκευές. Τα επόμενα χρόνια, η περιοχή

του Κολωνού βρίσκεται στο κατώφλι αλλαγών, καθώς το Πάρκο της Ακαδημίας του Πλάτωνα προγραμματίζεται να υποστεί μεγάλη ανάπλαση. Σήμερα, ένα μείγμα γλωσσών, πολιτισμών και καθημερινών ρυθμών ζωντανεύει τους δρόμους, θεμελιώνοντας τις ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives στις βιωμένες πραγματικότητες της πόλης.

Soft Launch στην Αθήνα: 23 - 30 Νοεμβρίου 2025

Η συνεργασία για τις ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 2025, και η επιμελήτρια Meg Shiffler επέστρεψε στην Αθήνα τον Νοέμβριο του 2025 για μια εβδομάδα παρουσίασης του έργου για μικρό επιλεγμένο κοινό. Μετά από μήνες συνεργασίας εξ αποστάσεως, ο χρόνος που μοιράστηκαν στην Αθήνα σηματοδότησε ένα ουσιαστικό σημείο τομής —μια ευκαιρία να κατοικήσουν μαζί το έργο, να δοκιμάσουν την παρουσία του στον κόσμο, και να βιώσουν μια αίσθηση χαράς και συντονισμού σε μια δουλειά που δημιουργήθηκε πέρα από πολιτισμούς και σύνορα.

Σε αυτό το στάδιο ανάπτυξης του έργου, η καλλιτέχνιδα Άννα Παγκάλου είχε ολοκληρώσει την εικαστική παρέμβαση επιλεγμένων ελιών γύρω από το εξωτερικό του Πάρκου της Ακαδημίας του Πλάτωνα με λεπτά φύλλα χαλκού, ενώ οι ηχητικές συνθέσεις βρίσκονταν σε εξέλιξη μέσα από τη συλλογή ήχων του περιβάλλοντος από τις συγκεκριμένες τοποθεσίες και της δικής της αναπνοής. Η παρουσίαση εκτυλίχθηκε μέσα από μια σειρά οικείων δημόσιων και ημι-δημόσιων συναντήσεων.

• Δύο σιωπηλές περιηγήσεις/soundwalks, ακολουθούμενες από συζητήσεις ανατροφοδότησης —η μία με καλλιτέχνες, συγγραφείς/δημοσιογράφους, συμβούλους του έργου και φίλους, και η άλλη με φοιτητές του Παντείου Πανεπιστημίου.
• Δύο επισκέψεις σε αίθουσες διδασκαλίας με μεταπτυχιακούς φοιτητές στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών Αθηνών και στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, με εστίαση στη συνεργατική διαδικασία και την ανάπτυξη των ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives, εκτός θεσμικού πλαισίου.
• Μια επίσκεψη στο Ίδρυμα Fulbright στην Αθήνα για συζήτηση σχετικά με το έργο· η Άννα, υπότροφος Fulbright, παραμένει ενεργό μέλος της καλλιτεχνικής του κοινότητας.
• Ένα μικρό δείπνο σε ταβέρνα της περιοχής με φίλους, συμβούλους και υποστηρικτές της Άννας, δημιουργώντας χώρο για συζήτηση και ανατροφοδότηση. Οι καλεσμένοι μίλησαν για το πόσο βαθιά συγκινήθηκαν από τη φροντίδα της για τα δέντρα —ζωντανούς επιζώντες που συχνά παραβλέπονται ή παραμελούνται— και είπαν πως η εμπειρία τους έκανε να θέλουν να είναι πιο προσεκτικοί απέναντι στα περιβάλλοντα μέσα στα οποία κινούνται στην Αθήνα.

Πέρα από αυτές τις δημόσιες στιγμές, η εβδομάδα καθορίστηκε από τον χρόνο που πέρασαν μαζί η Άννα και η Meg στον χώρο του έργου: περπατώντας από δέντρο σε δέντρο, καθισμένες στο πάρκο, και μιλώντας με κατοίκους και ιδιοκτήτες επιχειρήσεων της γειτονιάς που είχαν γνωρίσει την Άννα και τη δουλειά της. Αυτές οι πιο ήσυχες ανταλλαγές θεμελίωσαν το έργο στη βιωμένη εμπειρία και την τοπική σύνδεση.

ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ, Ιερές Ελιές 
Sacred Olives

Καλλιτεχνικό Σημείωμα: Άννα Παγκάλου

Η ελιά είναι η Αθήνα. Είναι το σύμβολό της και το δώρο που η θεά Αθηνά πρόσφερε στην πόλη, το έπαθλο των Παναθηναϊκών και των Ολυμπιακών αγώνων, η ρίζα μιας οικονομίας και μιας κοσμοθεωρίας. Κι όμως εδώ αυτά τα δέντρα στέκονται στην άκρη ενός πάρκου που φέρει το όνομα της φιλοσοφίας, αγωνιζόμενες να πιουν νερό, πασχίζοντας να μεγαλώσουν. Η αντίφαση έμοιαζε με την ίδια την πόλη — πολυεπίπεδη, αντιφατική, παράξενα ζωντανή.

Οι ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives γεννήθηκαν από μια διαδικασία επανεπίσκεψης στην ίδια μου την πόλη, τόσο ως κάτοικος όσο και ως επισκέπτρια — περπατώντας δρόμους όπου ποτέ δεν είχα μπει, παρατηρώντας τον ρυθμό του τοπίου με φρέσκια ματιά. Πριν από τέσσερα χρόνια, επισκέφτηκα την Ακαδημία του Πλάτωνα για πρώτη φορά, παρότι είχα γεννηθεί σαράντα λεπτά μακριά με τα πόδια. Γέρικες ελιές στην περιφέρεια του πάρκου, στριμωγμένες ανάμεσα στην άσφαλτο και τις κατασκευές, κουβαλώντας τις συνέπειες του σύγχρονου κόσμου στον φλοιό τους σαν ρυτίδες πάνω σε δέρμα — ζωντανές, αλλά ίσα που τους έχει δοθεί η άδεια να υπάρχουν.

Αυτό το έργο πήρε μορφή μέσα από μια αργή και γενναιόδωρη συνεργασία — εβδομαδιαίες συναντήσεις κοινής σκέψης, ανταλλαγή ως μια μορφή τέχνης αυτή καθαυτή, ιδέες που αντιμετωπίστηκαν σαν σπόροι: φυτεμένες, φροντισμένες με χρόνο, αφημένες να γίνουν κάτι που καμία από τις δύο μας δεν θα μπορούσε να προβλέψει μόνη της. Οι ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives είναι το αποτέλεσμα αυτής της υπομονής. Είναι επίσης το αποτέλεσμα της γνωριμίας με τους ανθρώπους της γειτονιάς, της εκμάθησης των ιστοριών που κουβαλά αυτό το χώμα, και της κατανόησης πως τα ερωτήματα που θέτουν οι άνθρωποι —για την εξουσία, την πίστη, το νόημα, το ανήκειν— δεν έχουν αλλάξει ποτέ στις χιλιετίες που αυτός ο συγκεκριμένος τόπος τα έχει χωρέσει.

Η Αθήνα δεν είναι μια ιδέα στην οποία έφτασα — είναι το έδαφος που με ανέθρεψε. Γεννημένη και μεγαλωμένη στο κέντρο της, πέρασα μια ολόκληρη ζωή περιηγούμενη στις αντιφάσεις της: το αρχαίο ενσωματωμένο στο σύγχρονο, το στενό δρομάκι που ενισχύει τον θόρυβο μέχρι να γίνει σχεδόν μελωδικός ήχος, το δέντρο που επιβιώνει χωρίς χώμα, χωρίς νερό, χωρίς χώρο.

Ο χαλκός είναι το υλικό της σύνδεσης. Ο χαλκός φέρει μια πολυεπίπεδη πολιτισμική φόρτιση: είναι ταυτόχρονα ένα μέσο τεχνολογικής μετάδοσης (σήμα, δεδομένα, ηλεκτρισμός), ένας παράγοντας οικολογικής αποκατάστασης (οι ενώσεις του είναι γνωστό ότι καθαρίζουν το χώμα και υποστηρίζουν την υγεία των φυτών), και ένα οπτικό ανάλογο των ακουστικών φαινομένων — η ανακλαστική επιφάνειά του εξωτερικεύει τη συμπεριφορά του ήχου καθώς κάμπτεται, αναπηδά και ενισχύεται μέσα στον πυκνοδομημένο ιστό της Αθήνας. Ο χαλκός δίνει ορατότητα στις ιστορίες των δέντρων.

Άρχισα να ακούω. Κάτω από τη γη βρίσκεται μια άλλη Αθήνα — ποτάμια σκεπασμένα, αρχαιολογικά στρώματα, ριζικά συστήματα δέντρων που προϋπάρχουν κάθε κτιρίου που τα περιβάλλει. Από πάνω, τα κτίρια διαμορφώνουν τον ήχο: το ύψος τους, η πυκνότητά τους, η εγγύτητά τους μεταξύ τους παγιδεύουν συχνότητες και τις επιστρέφουν μεταμορφωμένες. Μια πόλη είναι επίσης ένα ηχοτοπίο, και τα αυτιά μας μαθαίνουν να το φιλτράρουν ασυνείδητα — καταστέλλοντας ό,τι ενοχλεί, ενισχύοντας ό,τι συντηρεί.

Αναρωτήθηκα, τι ακούνε τα δέντρα; Ηχογράφησα 24 ώρες από το ηχοτοπίο που τα περιβάλλει και χρησιμοποίησα αυτές τις ηχογραφήσεις για τις συνθέσεις. Στις ηχογραφήσεις, ο ήχος της πόλης καλύπτει τον λεπτό ήχο του αέρα που περνά μέσα από τα φύλλα. Η αναπνοή μου αποκαλύπτει αυτούς τους ανεπαίσθητους ήχους, ξεκινώντας έναν διάλογο με τους ανήκουστους ψιθύρους των δέντρων.

Είμαι ένα ανάποδο δέντρο. Οι τρίχες των μαλλιών μου είναι οι ρίζες μου· η τραχεία μου, οι βρογχικές μου οδοί —η διακλαδισμένη εσωτερική αρχιτεκτονική της αναπνοής— είναι ο κορμός μου. Μιλάω στα δέντρα, κι εκείνα μου δείχνουν τη ζωή. Τα δέντρα μού μιλούν, κι εγώ τους δίνω γλώσσα. Το έργο ρωτά: Τι σημαίνει να ακούς αυτό που η πόλη έχει μάθει να αγνοεί;

Το έργο τώρα έχει τη δική του ζωή. Οι άνθρωποι σταματούν. Αφήνουν λουλούδια στον φλοιό των ελιών. Οι κάτοικοι κλαδεύουν τα κλαδιά τους για να κάνουν τη λάμψη του χαλκού πιο ορατή. Όταν το είδα αυτό για πρώτη φορά, κατάλαβα πως τώρα το έργο είχε ολοκληρωθεί — όχι όταν το τελείωσα εγώ, αλλά όταν άρχισε να ανήκει σε άλλους.

Εκεί Όπου μια Μεταβαλλόμενη Αθήνα Αναπνέει 

Κείμενο Επιμελήτριας: Meg Shiffler

Το Cities of Glass είναι μια ανεξάρτητη, μακρόπνοη επιμελητική πρωτοβουλία, δομημένη γύρω από δύο αλληλένδετες μορφές εμπλοκής. Η πρώτη είναι μια εκτεταμένη, προσωπική συνεργασία ανάμεσα σε επιμελήτρια και καλλιτέχνη, που ξεδιπλώνεται στη διάρκεια ενός έτους μέσα από συνεχή διάλογο και κοινή αναζήτηση, με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός νέου έργου προσαρμοσμένου στον χώρο. Η δεύτερη είναι ένα αθροιστικό, δεκαετούς διάρκειας δίκτυο καλλιτεχνών που εργάζονται σε πόλεις σε όλο τον κόσμο, με κάθε έργο ριζωμένο στο συγκεκριμένο αστικό του πλαίσιο, ενώ ταυτόχρονα συμβάλλει σε έναν εξελισσόμενο διάλογο για το πώς οι πόλεις διαμορφώνουν και περιπλέκουν την ανθρώπινη εμπειρία. Μαζί, αυτές οι παράλληλες δομές —η στενή ανταλλαγή και το  εκτεταμμένο δίκτυο— αποτελούν τη εννοιολογική και μεθοδολογική βάση του έργου.

Η πρωτοβουλία Cities of Glass ξεκίνησε στην Αθήνα, τον Νοέμβριο του 2024, με μια περίοδο εμβάθυνσης στην πόλη που περιλάμβανε επιμελητικές επισκέψεις σε στούντιο ενός ευρέος φάσματος καλλιτεχνών, των οποίων η πρακτική πραγματεύεται ζητήματα τόπου, αντίληψης και δημόσιας συνάντησης. Μέσα σε αυτό το τοπίο, η συνεργασία με τη διακεκριμένη καλλιτέχνιδα ήχου Άννα Παγκάλου προέκυψε όχι μέσα από μια μεμονωμένη πράξη επιλογής, αλλά μέσα από την αναγνώριση της συγγένειας. Το ενδιαφέρον της να επεκτείνει την πρακτική της σε νέα εννοιολογικά εδάφη ευθυγραμμίστηκε με την έμφαση του επιμελητικού πλαισίου στη διάρκεια και τον πειραματισμό, καθώς και με την εστίασή του στην πόλη ως υλικό και ως μεταφορά. Αυτή η αμοιβαία ευθυγράμμιση —μια καλλιτέχνιδα και μία επιμελήτρια που επιλέγουν να εισέλθουν μαζί σε μια διαδικασία— αποτέλεσε τη βάση για την ανάπτυξη της ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives, της θεμελιώδους συνεισφοράς της Παγκάλου στο Cities of Glass.

Η πολύπλευρη πρακτική της Παγκάλου είναι θεμελιωμένη και διαμορφωμένη από την κλασική της κατάρτιση ως μέτζο-σοπράνο και διευρύνεται μέσα από χρόνια διεπιστημονικής εξερεύνησης. Αντί να εγκαταλείψει αυτή τη βάση, το πειραματικό της έργο τη διευρύνει —επιτρέποντας στη φωνή να κινηθεί πέρα από την ερμηνεία, προς την αναπνοή, τον κραδασμό και την περιβαλλοντική αντήχηση. Ο ήχος γίνεται χωρικός και ενδεχόμενος, απαιτώντας από την ακρόαση να μετατοπιστεί από την παθητική πρόσληψη σε έναν ενεργό τρόπο πλοήγησης.

Σε όλο το έργο της, τα περιβάλλοντα λειτουργούν ως συνεργάτες. Σε παλαιότερα έργα της, το νερό απορροφά και μεταμορφώνει τον ήχο, αποσταθεροποιώντας το όριο ανάμεσα στο σώμα και το περιβάλλον. Η φωνή γίνεται ρευστή, διαμορφωμένη μέσα από τη βύθιση και τις μεταβαλλόμενες συνθήκες κάθε χώρου. Σε συνεργατικά έργα που ξεδιπλώνονται σε μεσογειακά πλαίσια, αυτή η αναζήτηση στρέφεται προς τη μνήμη και τη μετανάστευση, ενώ παράλληλα πραγματεύεται την αστάθεια του ίδιου του τόπου. Αυτά τα έργα αντιστέκονται στη σταθερή μορφή. Ξεδιπλώνονται μέσα από κίνηση και ανταλλαγή, αφήνοντας πίσω ίχνη αντί για σταθερά αντικείμενα.

Η ανάπτυξη των ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives υλοποιήθηκε μέσα από μια παρατεταμένη περίοδο κοινού διαλόγου ανάμεσα στην καλλιτέχνιδα και την επιμελήτρια, που ξεδιπλώθηκε στη διάρκεια ενός έτους. Οι εβδομαδιαίες συζητήσεις δημιούργησαν ένα πλέγμα μέσα στο οποίο οι ιδέες μπορούσαν να δοκιμαστούν, να επανεξεταστούν και να βελτιωθούν. Κοινά αναγνώσματα —συμπεριλαμβανομένων της Πολιτείας του Πλάτωνα, το The Soundscape του R. Murray Schafer, και το The Art of Noises του Luigi Russolo— άνοιξαν ερωτήματα γύρω από την οργάνωση του ήχου σε σχέση με την ιστορία και την πολιτική της ακρόασης, ενώ παράλληλα εξέταζαν πώς η αντίληψη διαμορφώνει την εμπειρία. Ο Πλάτωνας, για παράδειγμα, αντιμετωπίζει τη μουσική ως κάτι που διαμορφώνει τον χαρακτήρα, υποδηλώνοντας πως ορισμένα είδη ήχου —εκείνα που είναι χαοτικά,  υπερβολικά σύνθετα ή υπερβολικά συναισθηματικά — μπορούν να διαταράξουν την εσωτερική ισορροπία ενός ανθρώπου.

Αυτή η διαδικασία διαμορφώθηκε ισομερώς από μια ανταλλαγή καλλιτεχνικών αναφορών ανάμεσα σε κλάδους και γεωγραφίες, κινούμενη με ρευστότητα ανάμεσα σε ιστορικές και σύγχρονες πρακτικές. Μέσα σε αυτό το συνάθροισμα, τα έργα περιπάτου της διακεκριμένης Καναδής καλλιτέχνιδας Janet Cardiff αποδείχθηκαν ιδιαίτερα αντηχητικά. Στα έργα της Cardiff, οι συμμετέχοντες κινούνται μέσα σε ένα πραγματικό περιβάλλον ενώ ακούν μια ηχογραφημένη φωνή που τους καθοδηγεί μέσα από μια παράλληλη εκδοχή του ίδιου χώρου —με επιστρώσεις βημάτων, ήχων περιβάλλοντος, θραυσμάτων αφήγησης και στιγμών αποπροσανατολισμού. Αυτό που ακούγεται αρχίζει να συγχέεται με αυτό που βλέπεται, και το οικείο αποκτά μια διακριτική αστάθεια . Αυτή η σύντηξη ηχογραφημένης και βιωμένης εμπειρίας αποτέλεσε καθοριστική επιρροή στην πρώιμη εννοιολόγηση των ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives, διαμορφώνοντας την σύνδεσή της με το περπάτημα τόσο ως δομή όσο και ως μέθοδο.

Παράλληλα, η συνεργασία ξεδιπλώθηκε μέσα σε ένα ευρύτερο πολιτικό και πολιτισμικό πλαίσιο που διαμόρφωσε την επικαιρότητά της. Οι συζητήσεις επεκτάθηκαν πέρα από το έργο τέχνης, ώστε να συμπεριλάβουν στοχασμούς για την εργασία πέρα από σύνορα και θεσμούς. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι κλιμακούμενες πιέσεις στην πολιτισμική παραγωγή —συμπεριλαμβανομένης της λογοκρισίας, της μειωμένης δημόσιας χρηματοδότησης και των προσπαθειών περιορισμού των ιστορικών αφηγήσεων— αποτέλεσαν ένα υπόβαθρο περιορισμού. Στην Ελλάδα, παράλληλες εντάσεις ήταν εμφανείς στη συνεχιζόμενη οικονομική επισφάλεια, στη μεταμόρφωση που καθοδηγείται από τον τουρισμό και στις συζητήσεις γύρω από τον δημόσιο χώρο. Αυτές οι συνθήκες συνέβαλαν σε μια κοινή κατανόηση πως η καλλιτεχνική πρακτική δεν υπάρχει έξω από τέτοιες δυνάμεις, αλλά διαμορφώνεται από αυτές —και ανταποκρίνεται σε αυτές.

Μετά από έξι μήνες συστηματικής ανταλλαγής οι ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives άρχισαν να παίρνουν μορφή. Για το έργο, η Παγκάλου διακόσμησε ελιές με λεπτό φύλλο χαλκού σε εννέα τοποθεσίες, ακριβώς έξω από την περίμετρο του Πάρκου της Ακαδημίας του Πλάτωνα. Στη διάρκεια αρκετών μηνών, επέστρεφε επανειλημμένα σε αυτές τις τοποθεσίες, εφαρμόζοντας τον χαλκό και αναπτύσσοντας μια ήσυχη οικειότητα με τη γύρω γειτονιά, δημιουργώντας σχέσεις με κατοίκους και εργαζόμενους που τη συναντούσαν στον δρόμο της. Κάθε δέντρο συνοδεύεται από ένα πρωτότυπο ηχητικό κομμάτι που λειτουργεί ως πορτρέτο αυτού του δέντρου και του άμεσου περιβάλλοντός του. Η Παγκάλου ηχογράφησε το μεταβαλλόμενο ηχοτοπίο κάθε τοποθεσίας —πουλιά, άνεμο που περνά μέσα από φύλλα και κλαδιά, φορτηγά και αυτοκίνητα που περνούν, συνομιλίες, παιδιά που παίζουν— και τα συνδύασε με τη δική της αναπνοή και φωνητικές αποκρίσεις στα δέντρα. Οι συνθέσεις που προκύπτουν συγκροτούν μαζί την πολυεπίπεδη παρουσία κάθε τοποθεσίας, όπου η ανθρώπινη δραστηριότητα και οι φυσικοί ρυθμοί συνυπάρχουν. Το έργο απευθύνεται τόσο σε περαστικούς όσο και σε όσους το αναζητούν σκόπιμα, ξεδιπλώνοντας τη δράση του στο μεταίχμιο ανάμεσα στα όρια του πάρκου και τους ρυθμούς της γύρω γειτονιάς.

Κεντρική στις ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives είναι η έννοια του δώρου. Η εφαρμογή χάλκινου φύλλου σε ζωντανές ελιές λειτουργεί ως προσφορά σε τρία επίπεδα —ως θρέψη για τα δέντρα, ως εμπειρία γεμάτη ομορφιά και θαυμασμό για τους περαστικούς, και ως πράξη αγάπης από την καλλιτέχνιδα προς την αγαπημένη της πόλη. Αυτό το πλαίσιο τοποθετεί το έργο μέσα σε μια ευρύτερη παράδοση καλλιτεχνών που έχουν προσεγγίσει την τέχνη ως μορφή προσφοράς. Οι σωρευτικές χειρονομίες του Félix González-Torres, οι σχεσιακές ανταλλαγές του Lee Mingwei, οι οικείες διαπραγματεύσεις της Jill Magid, και τα μακράς διαρκείας έργα του James Benning προσφέρουν σημεία αναφοράς για την κατανόηση της τέχνης ως κάτι που κυκλοφορεί —που το συναντάς, το κουβαλάς, το θυμάσαι.

Το δώρο των ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives λειτουργεί έξω από τη συναλλαγή. Δεν απαιτεί αναγνώριση ή ανταπόδοση. Αντίθετα, υπάρχει ως πρόταση —μια προσφορά που μπορεί να γίνει δεκτή ή όχι, αλλά που κρύβει τη δυνατότητα να μετατοπίσει την αντίληψη και να πυροδοτήσει τον στοχασμό. Τα επιχαλκωμένα δέντρα, όταν τα συναντά κανείς απροσδόκητα, διακόπτουν τη συνηθισμένη κίνηση και εισάγουν μια στιγμή μαγικής τριβής μέσα στην καθημερινότητα.

Ο ίδιος ο χώρος ενσαρκώνει μια σύνθετη διαστρωμάτωση ιστοριών και συνθηκών. Κάποτε τοποθεσία του πιο ιερού ελαιώνα της Αθήνας και φιλοσοφικό κέντρο της Ακαδημίας του Πλάτωνα, η περιοχή υπάρχει σήμερα μέσα σε μια γειτονιά διαμορφωμένη από την οικιστική ζωή, την ελαφριά βιομηχανία, και τις πιέσεις της αστικής μεταμόρφωσης και της πιθανής αστικοποίησης υψηλού κόστους (gentrification). Το έργο δεν επιχειρεί να συμφιλιώσει αυτές τις επιστρώσεις, αλλά να τις αναδείξει.

Μέσα στο πλαίσιο του Cities of Glass, η πόλη γίνεται κατανοητή ως λαβύρινθος —κάτι μέσα από το οποίο κινείσαι χωρίς ποτέ να το κατανοείς πλήρως. Προσφέρει θραύσματα αντί για απαντήσεις, στιγμές που υποδηλώνουν νόημα αλλά ποτέ δεν το επιλύουν πλήρως. Στο μικρό μυθιστόρημα του Paul Auster, Η Πόλη από Γυαλί, το περπάτημα γίνεται αναζήτηση μοτίβων που ποτέ δεν κρατούν σταθερά, και στους Λαβύρινθους του Jorge Luis Borges, τα μονοπάτια πολλαπλασιάζονται και το νόημα μετατοπίζεται με κάθε στροφή. Ομοίως, οι ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives δεν αφηγούνται μια ενιαία ιστορία ούτε οδηγούν σε ένα σταθερό συμπέρασμα. Αντίθετα, ξεδιπλώνονται μέσα από μια σειρά συναντήσεων που ο καθένας συναρμολογεί διαφορετικά καθώς κινείται μέσα στην πόλη.

Σε αντίθεση με τη φευγαλέα εμπειρία του να συναντήσει κανείς τυχαία τις ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives, η ηθελημένη πορεία μέσα από τις εννέα τοποθεσίες είναι μια σταδιακή, σωρευτική εμπειρία διαμορφωμένη από το περπάτημα, την ακρόαση, και την συνειδητή παρουσία, τόσο στο σώμα όσο και στον χώρο. Κατά μήκος των εξωτερικών ορίων του Πάρκου της Ακαδημίας του Πλάτωνα, σε μια γειτονιά ακριβώς έξω από το ιστορικό και τουριστικό κέντρο της Αθήνας, το έργο αποκαλύπτεται σε θραύσματα: μια λάμψη χαλκού πάνω σε ένα δέντρο, μια φωνή που μπαίνει στον λαβύρινθο του αυτιού, μια λεπτή μεταβολή στον ρυθμό. Ο ήχος διαχέεται στην εμπειρία του ηχητικού περιβάλλοντος αντί να διαχωρίζεται από αυτό, έτσι ώστε αυτό που είναι ηχογραφημένο και αυτό που είναι ζωντανό να αρχίζουν να επικαλύπτονται.

Το να βιώσει κανείς τις ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives στο σύνολό τους απαιτεί μια αλλαγή ρυθμού και της αίσθησης του χρόνου. Το έργο αποκαλύπτεται αργά —μέσα από μικρές αλλαγές σε αυτό που βλέπεις και ακούς, και στο πώς κινείσαι μέσα στον χώρο. Δεν τραβά την προσοχή πάνω του. Αντίθετα, παραμένει κοντά στους ρυθμούς της γειτονιάς, προσκαλώντας ένα πιο ήσυχο είδος επίγνωσης. Καθώς οι περισσότεροι θα συναντήσουν το έργο απροσδόκητα, το έργο είναι εξίσου ισχυρό ως μια στιγμιαία και γεμάτη θαυμασμό νοητική ανάπαυλα καθώς διασχίζει κανείς τους δρόμους της πόλης.

Ως την πρώτη εκδοχή του Cities of Glass, οι ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives θέτουν ένα θεμέλιο όχι μόνο ως προς τη μορφή, αλλά και ως προς την προσέγγιση. Αποδεικνύουν τη δυνατότητα ενός ανθρωπιστικού επιμελητικού μοντέλου θεμελιωμένου στην αμοιβαιότητα, τη διάρκεια, τον σεβασμό, την ειλικρίνεια και την συνυπευθυνότητα. Ταυτόχρονα, θέτει την Άννα Παγκάλου ως μια καλλιτέχνιδα με βάθος και όραμα —μια καλλιτέχνιδα της οποίας η πρακτική συνεχίζει να επεκτείνεται σε κλάδους, παραμένοντας θεμελιωμένη σε μια συνεχή διερεύνηση του ήχου, του τόπου, της ιστορίας, και των πολυπλοκοτήτων της σύγχρονης αστικής ζωής.

Βιογραφικά & Ευχαριστίες

Καλλιτέχνιδα: Άννα Παγκάλου

Η Άννα Παγκάλου είναι καλλιτέχνιδα φωνητικών και ηχητικών εγκαταστάσεων, της οποίας το έργο εξερευνά τα όρια ανάμεσα στην κλασική φωνητική παράδοση και τον πειραματικό ήχο. Με κλασική εκπαίδευση στο τραγούδι στις Κάννες, τη Βιέννη, τη Ρώμη και την Αθήνα, έχει λάβει διακρίσεις από ιδρύματα όπως το Ίδρυμα Ωνάση και το Ίδρυμα Fulbright. Με τα χρόνια, η καλλιτεχνική της εστίαση έχει μετατοπιστεί προς τη σύγχρονη και πειραματική μουσική, συνεργαζόμενη με πρωτοπόρους συνθέτες και επιμελητές που αναγνωρίζουν τις μοναδικές ιδιότητες της φωνής της. Έχει εμφανιστεί σε διακεκριμένα φεστιβάλ και ιδρύματα, συμπεριλαμβανομένων της documenta 14 και της Στέγης Ιδρύματος Ωνάση, πραγματευόμενη καινοτόμες φωνητικές συνθέσεις που αμφισβητούν τις συμβατικές πρακτικές ερμηνείας. Το έργο της έχει παρουσιαστεί σε όλη την Ευρώπη και διεθνώς, καλύπτοντας αίθουσες συναυλιών, μουσεία, και διεπιστημονικές πλατφόρμες που αναδεικνύουν τον πειραματικό ήχο και την ερμηνεία.

Το πρόσφατο έργο της επεκτείνεται στο πεδίο των ηχοτοπίων, της ακουστικής οικολογίας και της χωρικής αντίληψης, ενσωματώνοντας τη φωνή, την αναπνοή και τον ήχο του περιβάλλοντος σε εγκαταστάσεις προσαρμοσμένες στον χώρο. Κεντρική στην πρακτική της είναι μια συνεχής διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στο ανθρώπινο σώμα και το περιβάλλον του, χρησιμοποιώντας συχνά την αναπνοή τόσο ως υλικό όσο και ως μεταφορά. Συνεχίζοντας να αναπτύσσει έργα προσαρμοσμένα στον χώρο, η Άννα αναζητά συνεργασία με καλλιτέχνες και στοχαστές από διάφορους κλάδους, εξερευνώντας νέους τρόπους αντίληψης και εμπειρίας μέσα από τον ήχο, τον χώρο και την ανθρώπινη φωνή. Τα έργα της συχνά πραγματεύονται τον τόπο τόσο ως πλαίσιο όσο και ως συνεργάτη, τοποθετώντας τον ήχο ως μέσο συντονισμού με τις λεπτές, συχνά παραγκωνισμένες δυναμικές των βιωμένων περιβαλλόντων.

Επιμελήτρια: Σύνδεσμος προς το βιογραφικό της Meg Shiffler

Συντελεστές του Έργου

Ο Eric Rodenbeck (σχεδιασμός διαδραστικού χάρτη ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives) είναι ο ιδρυτής του Stamen Design, που δημιουργεί όμορφα, παιχνιδιάρικα και τεχνικά εξελιγμένα έργα χαρτογράφησης και οπτικοποίησης δεδομένων για πελάτες, από τον Δαλάι Λάμα έως τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και επιστήμονες και καλλιτέχνες σε όλο τον κόσμο. Ο Eric διδάσκει επίσης αρχιτεκτονική στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Για το ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives, ο Eric δημιούργησε χρωστική ουσία από τα φύλλα και τον φλοιό των δέντρων της Άννας και σχεδίασε τον διαδραστικό χάρτη του έργου.

Ο Jason Hanasik (φωτογραφίες ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives) είναι βραβευμένος σκηνοθέτης, καλλιτέχνης, δημοσιογράφος και επιμελητής με έδρα την Αθήνα, του οποίου το έργο εκτείνεται στον κινηματογράφο, τη φωτογραφία, τη συγγραφή και τη διοργάνωση εκθέσεων. Για το ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives, ο Jason δημιούργησε φωτογραφικά πορτρέτα των δέντρων της Άννας. www.jasonhanasik.com

Η Freddie Faulkenberry (φωτογραφίες ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives) είναι φωτογράφος ανθρώπων, lifestyle, ταξιδιού και αναψυχής με έδρα την Αθήνα. Η Freddie κατέγραψε μια περιήγηση φοιτητών πανεπιστημίου κατά τη διάρκεια της δοκιμαστικής παρουσίασης του έργου τον Νοέμβριο του 2025.

Ευχαριστίες

Η Άννα Παγκάλου θα ήθελε να ευχαριστήσει:

• Τον Καθηγητή Γιώργο Κλήμη και τους φοιτητές του Παντείου Πανεπιστημίου Αθηνών 
• Τον Καθηγητή Ζάφο Ξαγοράρη & τον Έκτακτο Καθηγητή Στέφανο Λεβίδη, και τους φοιτητές της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών 
• Την Άρτεμη Α. Ζενέτου, Εκτελεστική Διευθύντρια του Ιδρύματος Fulbright, και την ομάδα του Fulbright για τη βοήθεια και την υποστήριξή τους στη δοκιμαστική παρουσίαση 
• Τον Ανάργυρο Δενιόζο, αγαπητό φίλο και πολύτιμο συνεργάτη, για την καθοδήγηση, ανατροφοδότησή και βοήθεια του στην δημιουργία και την μίξη των ηχητικών συνθέσεων
• Τον Jason Hanasik, εκλεκτό φίλο & συνεργάτη, για την γνωριμία μας με την Meg, τις υπέροχες φωτογραφίες του και όλη του την υποστήριξή
• Τον Χρήστο Καραγεώργο, αγαπητό φίλο και περιπατητικό σύντροφο σε όλα τα στάδια της διαμόρφωσης του έργου 
• Τον Μιχάλη Κορωνέο, ιδιοκτήτη του οινοποιείου όπου βρίσκεται η Ελιά Holy Icon/Αγιογραφία, για όλη του την υποστήριξη και το vin santo του
•  Όλους τους ανθρώπους που γνώρισα στη γειτονιά γύρω από την Ακαδημία του Πλάτωνα, για τη θερμή τους ανταπόκριση και τις συζητήσεις που είχαμε στη διάρκεια της πορείας της ΜΟΡΙΑΙΕΛΑΙΑΙ / Sacred Olives

Η Meg Shiffler θα ήθελε να ευχαριστήσει:

Είμαι βαθιά ευγνώμων στην Άννα Παγκάλου που ρίσκαρε, πίστεψε στο όραμα αυτής της πρωτοβουλίας, και υλοποίησε ένα έργο με μεγάλη φροντίδα, όραμα, ακεραιότητα και αφοσίωση. Είμαι επίσης ευγνώμων στον Jason Hanasik για τη διαρκή του πνευματική συντροφικότητα, τη φιλία, τις καλλιτεχνικές του συνεισφορές, και τη γνωριμία με την Άννα και άλλους καλλιτέχνες με έδρα την Αθήνα. Επίσης, μεγάλες ευχαριστίες στον Eric Rodenbeck που μπήκε στη διαδικασία δημιουργίας του χάρτη με γενναιοδωρία, καλοσύνη, πάθος και δημιουργική ιδιοφυΐα.

Cycladic Arts — μια καλλιτεχνική κατοικία (residency) στο χωριό Αλυκή, στο νησί της Πάρου, στην Ελλάδα, που μου προσέφερε χρόνο και χώρο για να διεξάγω έρευνα, να γράψω, να οραματιστώ και να χτίσω το αρχικό πλαίσιο του Cities of Glass. Ιδιαίτερες ευχαριστίες στη Δήμητρα Σκανδάλη, τη Nina Elder και τον Bradley Wester.

Ευχαριστώ τον σύντροφό μου Steve O'Neil και τον γιο μας Sam O'Neil για την υπομονή και την υποστήριξή τους, καθώς και την υποστήριξη απο τους συναδέλφους μου στο Artist Space Trust.